02:36 13 ΝΟΕΜΒΡΙΟY 2019
Αρχαία Ελλάδα

Πεισίστρατος, ο μέτρ της χειραγώγησης, της παραπλάνησης και της προπαγάνδας

CC0
ΑΠΟΨΕΙΣ
Λήψη σύντομου url
Από
0 60
Βρείτε μας

Ένας ηγέτης μα τι ηγέτης! Λες και ξεπήδησε από ταινία! «Έστησε» επεισόδιο σε βάρος του και αυτοτραματίστηκε για να ζητήσει φρουρά από τους Αθηναίους. Του την έδωσαν. Την χρησιμοποίησε για να καταλύσει το πολίτευμα και να επιβάλλει τυραννία. Τον έριξαν. Δεν το έβαλε κάτω.

Ξαναπήρε τα ηνία της πόλης, μεταμφιέζοντας μια γυναίκα σε «θεά», η οποία «διέταξε» τους πολίτες να αποδεχτούν την εξουσία του. Τον ανέτρεψαν ξανά. Κατόρθωσε πάλι να επιβάλλει τυραννία. Για να σιγουρέψει την αρχή του αφόπλισε τους πολίτες μ' ένα τρικ που παραπέμπει σε φαρσοκωμωδία.

Πεισίστρατος: Ένας άνθρωπος που γεννήθηκε για να κερδίζει την εξουσία, με… ταχυδακτυλουργικά κόλπα. Αυτός είναι το βασικό πρόσωπο που οικοδόμησε την αθηναϊκή ισχύ, που οδήγησε την πόλη σε τέτοια ακμή ώστε να γίνει αργότερα εφικτός ο θρίαμβος των μηδικών πολέμων και ο χρυσός αιώνας.

Ο τύραννος Πεισίστρατος, είναι ένας από τους «μπαμπάδες» της πολιτικής χειραγώγησης, της παραπλάνησης και της προπαγάνδας, που δίδαξε —με τον τρόπο του- ότι οι άνθρωποι συχνά πρέπει να δυσπιστούν ακόμα και για όσα βλέπουν και ακούν!

Ο «χρησμός»

Ο Πεισίστρατος γεννήθηκε το 608-607 π.Χ., στην Αθήνα. Ήταν γόνος ονομαστής και πλούσιας οικογένειας της πόλης με καταγωγή από τον Αυλώνα της Αττικής. Ο πατέρας του, Ιπποκράτης, είχε μεγάλη ακίνητη περιουσία στην περιοχή των Μεσογείων. Ένας από τους πιο διάσημους και δημοφιλείς συγγενείς του —από την πλευρά της μητέρας του- ήταν ο νομοθέτης και μεταρρυθμιστής Σόλων.

Ο Ιπποκράτης, πριν γεννηθεί ο γιος του, Πεισίστρατος, είχε δεχθεί… σύσταση από τον ίδιο τον Χίλωνα τον Λακεδαιμόνιο, έναν από τους επτά σοφούς της αρχαιότητας, να μην κάνει παιδί! Ο Χίλων έδωσε αυτή την συμβουλή στον Ιπποκράτη ως ερμηνεία ενός παράξενου γεγονότος, το οποίο θεώρησε προφητικό. Αναφέρει σχετικά ο Ηρόδοτος (Ηρόδοτος, ιστορίες 1,59, 1- 3):

«Στον Ιπποκράτη, που ως απλός ιδιώτης πήγε να παρακολουθήσει τους ολυμπιακούς αγώνες, συνέβη μεγάλο θαύμα: είχε κιόλας θυσιάσει τα ιερά σφάγια, και εκεί που τα λεβέτια στέκονταν γεμάτα κρέατα και νερό, δίχως φωτιά πήραν να βράζουν και ξεχείλισαν. Και ο Χίλων ο Λακεδαιμόνιος, που έτυχε να είναι εκεί και είδε το θαύμα, έδωσε την ακόλουθη συμβουλή στον Ιπποκράτη: να μην πάρει στο σπίτι του γυναίκα που να μπορεί να κάνει παιδιά∙ αν κιόλας είχε, να τη διώξει τη γυναίκα του, κι αν συνέβαινε να έχει και κανένα παιδί, να το απαρνηθεί. Όμως μ΄ όλες τις συμβουλές του Χίλωνα, ο Ιπποκράτης δε θέλησε να τον ακούσει. Απόχτησε μετά τον Πεισίστρατο…».

Ο Ιπποκράτης, ευτυχώς* για την Αθήνα, δεν άκουσε τον σοφό Χίλωνα και προχώρησε κανονικά στην τεκνοποιΐα του Πεισιστράτου. Ο γιος ήταν ικανός, δραστήριος, και οι φιλοδοξίες του ήταν ισχυρότερες και εντονότερες από την προσήλωσή του στο εκάστοτε πολίτευμα…

Ο… αυτοτραυματισμός

Την πρώτη ανάρρησή του στην εξουσία, με το κόλπο του αυτοτραυματισμού την περιγράφει γλαφυρά ο Ηρόδοτος, (Ιστορίες 1, 59, 3-60, μτφ. Δ. Ν. Μαρωνίτης):
«Απόχτησε μετά τον Πεισίστρατο, αυτόν που, όταν ήρθαν σε διαμάχη οι Αθηναίοι που κατοικούσαν στα παράλια με τους πεδινούς —οι πρώτοι με αρχηγό τον Μεγακλή, γιο του Αλκμέωνα, κι οι πεδινοί με τον Λυκούργο, γιο του Αριστολαΐδη- έβαλε στο νου του να γίνει καλά και σώνει τύραννος και οργάνωσε μια τρίτη μερίδα. Μάζεψε έτσι στασιαστές και με το πρόσχημα πως θέλει να είναι προστάτης των βουνίσιων, να τί μηχανεύεται:

Τραυμάτισε τον εαυτό του και τα μουλάρια του, και ξαμόλησε την άμαξά του στην αγορά, κάνοντας πως τάχα ξέφυγε τους εχθρούς, που δήθεν την ώρα που αυτός πήγαινε στο χωράφι του, θέλησαν να τον σκοτώσουν· και ζητούσε από το δήμο να του εξασφαλίσει μια σωματοφυλακή, αυτουνού που ως στρατηγός δοξάστηκε στην εκστρατεία εναντίον των Μεγαρέων, όταν πήρε τη Νίσαια, και έκανε κι άλλα κατορθώματα μεγάλα. Ο δήμος των Αθηναίων γελάστηκε, και ύστερα από διαλογή ανάμεσα στους πολίτες, του έδωσε μιαν ομάδα ανδρών, αυτούς που βέβαια δεν έγιναν δορυφόροι του Πεισιστράτου αλλά ροπαλοφόροι· γιατί κρατώντας ξύλινα ραβδιά τον ακολουθούσαν από πίσω. Ξεσηκώθηκαν λοιπόν αυτοί μαζί με τον Πεισίστρατο και πήραν την ακρόπολη. Τότε ο Πεισίστρατος πήρε στα χέρια του την εξουσία στην Αθήνα, δίχως όμως ούτε τις αρχές που υπήρχαν να πειράξει ούτε να αλλάξει τους θεσμούς· με σεβασμό προς τα καθεστώτα κυβερνούσε την πόλη, ρυθμίζοντάς τα όλα ωραία και καλά.

Όμως δεν πέρασε πολύς καιρός και ύστερα από συνεννόηση μεταξύ τους, οι στασιαστές του Μεγακλή και του Λυκούργου τον πετούν από την αρχή. Έτσι ο Πεισίστρατος έγινε για πρώτη φορά κύριος στην Αθήνα, και την τυραννική εξουσία, που ακόμη δεν είχε καλά ριζώσει, την έχασε μέσα από τα χέρια του, ενώ εκείνοι που τον κυνήγησαν άρχισαν αμέσως πάλι να αλληλοτρώγονται».

Από τα παραπάνω αξίζει να σημειωθεί και η πονηριά του Πεισιστράτου αλλά και η θετική άποψη του Ηροδότου για την πρώτη του περίοδο στην εξουσία των Αθηνών: «κυβερνούσε την πόλη, ρυθμίζοντάς τα όλα ωραία και καλά». Η εξουσία του, την πρώτη φορά που την ανέλαβε, διήρκεσε περίπου ένα έτος.

Η μεταμφίεση

Το δεύτερο άλμα του Πεισιστράτου στην εξουσία έγινε εφικτό μ' ένα κόλπο, που ακόμα κι ο Ηρόδοτος δεν πίστευε ότι μπορούσε να πιάσει. Ο πατέρας της Ιστορίας το θεώρησε αφελές και απόρησε με τους Αθηναίους, που το πίστεψαν αν και θεωρούνταν πρώτοι στη σοφία ανάμεσα στους ευφυείς Έλληνες. Διαβάζουμε στο 1, 60, 2-5 των Ιστοριών του Ηροδότου (μτφ. Δ. Ν. Μαρωνίτης):

«Στενεμένος από τους δικούς του στασιαστές ο Μεγακλής έστειλε κήρυκας τον Πεισίστρατο και του πρότεινε, αν ήθελε, να πάρει για γυναίκα του την κόρη του και σε αντάλλαγμα να τον κάνει τύραννο. Καθώς ο Πεισίστρατος δέχτηκε την πρόταση και συμφώνησε με τους όρους, για να πετύχει την επιστροφή του στην Αθήνα μηχανεύτηκε ένα σχέδιο, που εγώ το βρίσκω πολύ αφελές παρένθεση όταν μάλιστα είναι γνωστό ότι οι Έλληνες από παλιότερα ξεχώρισαν από τους βαρβάρους, έτσι που και ευφυέστεροι ήσαν και απαλλαγμένη από ανόητους αφέλειες παρένθεση — Αν πραγματικά αυτή τότε μηχανεύτηκαν να κάνουν κάτι τέτοιο στους Αθηναίους, που είχαν την φήμη πως ήταν πρώτοι στην σοφία ανάμεσα στους Έλληνες:

Στον δήμο της Παιανίας ζούσε μια γυναίκα που το όνομά της ήταν Φύη, Ψηλή τέσσερις πήχης πάρα τρία δάχτυλα και επιπλέον ωραία. Αυτής της γυναίκας της φόρεσαν πανοπλία, την ανέβασαν σε άρμα και αφού την δασκάλεψαν πώς να στέκεται, ώστε να φαίνεται όσο γινόταν πιο μεγαλόπρεπη, Την οδηγούσαν στέλνοντας προς το Κιλκίς, που έφτασαν στην πόλη και φώναζαν ό,τι τους είχαν προστάξει, λέγοντας αυτά:

Αφού, δεχθείτε με αγαθή ψυχή τον Πεισίστρατο, που η Αθήνα, τιμώντας τον Πάνο από κάθε άνθρωπο, η ίδια τον φέρνει πίσω στην ακρόπολη της'. Οι κήρυκες λοιπόν σκορπίσαν παντού και αυτά φώναζαν, και αμέσως τις συνοικίες απλώθηκε η φήμη πως η Αθήνα φέρνει πίσω τον Πεισίστρατο· Οι άνθρωποι της πόλης πιστεύοντας πως η γυναίκα αυτή ήταν θέα, προσκύνησαν του και την ύπαρξη και δέχονταν τον Πεισίστρατο».

Η δεύτερη φορά που ανέλαβε ο Πεισίστρατος το πηδάλιο των Αθηνών υπολογίζεται ότι διήρκεσε περίπου δύο χρόνια. Αφού ανετράπη, ακολούθησε μια κάπως… παραδοσιακότερη μέθοδο για να αποκτήσει για τρίτη (και τελευταία) φορά την εξουσία στην Αθήνα. Συγκέντρωσε χρήματα, σύναψε συμμαχίες και έφτιαξε στρατό.

Αφοπλισμός του λαού λόγω… ήχου

Η δεύτερη επάνοδος του Πεισιστράτου στην τυραννική εξουσία του είναι η «συμμετρικότερη» και πληρέστερη όλων. Την περίοδο της εξορία του συνδύασε όλα τα απαραίτητα υλικά για την εκτέλεση του σχεδίου του. Αφού δημιούργησε συνοικισμό στην τοποθεσία Ραίκηλος που βρισκόταν εγγύς του Θερμαϊκού κόλπου, όπως λέει ο Αριστοτέλης στο «Αθηναίων Πολιτεία» (κεφ. 15, 1-3) «πήρε χρήματα και μίσθωσε στρατιώτες» Μετά την πάροδο ενδεκαετίας πήγε στην Ερέτρια και παίζοντας έξυπνα το χαρτί των συμμαχιών έλαβε χρηματική ενίσχυση από τη Θήβα, 1.000 μισθοφόρους από το Άργος και χρήματα και άνδρες από τον Λύγδαμι της Νάξου, ο οποίος προσέβλεπε στην βοήθειά του για να γίνει κι εκείνος τύραννος στην δική του πόλη.

Οι δυνάμεις του Πεισιστράτου αποβιβάστηκαν στον Μαραθώνα και στην περιοχή της Παλλήνης το στρατιωτικό σώμα των Αθηναίων που ήθελαν να αποκρούσουν τον επίδοξο τύραννο τράπηκε σε άτακτη φυγή. Ακόμα και σ' αυτή τη νίκη ο Πεισίστρατος αποδείχθηκε βιρτουόζος της επικοινωνίας αφού έβαλε τους γιους του να ακολουθούν έφιπποι όσους οπισθοχωρούσαν και να τους παροτρύνουν να κοιτάξουν τις δουλειές τους και ότι δεν έχουν τίποτα να φοβηθούν από τον πατέρα τους.

Κορωνίδα των τεχνασμάτων του είναι, φυσικά, ο αφοπλισμός των Αθηναίων έπειτα από τη νίκη του στην Παλλήνη. Ο Αριστοτέλης («Αθηναίων Πολιτεία», κεφ. 15, 4-5) εξηγεί το τέχνασμα: «αφού οργάνωσε ένοπλη συνάθροιση του λαού στο Θησείο, προσπάθησε να απευθυνθεί στο συγκεντρωμένο πλήθος και μίλησε για λίγο. Όταν εκείνοι του είπαν ότι δεν τον άκουγαν καλά, τους είπε ν' ανέβουν μαζί του στο Πρόπυλο της Ακρόπολης για να μπορέσουν να τον ακούσουν καλύτερα. Κι ενώ αγόρευε μπροστά στο πλήθος, άνδρες που είχαν πάρει διαταγή από κείνον πήραν τα όπλα, τα κλείδωσαν τα κτίρια που βρίσκονταν κοντά στο Θησείο, και αφού ήρθαν έκαναν σήμα στον Πεισίστρατο ». Κατά την παγία τακτική του, ο Πεισίστρατος καθησύχασε τους αφοπλισθέντες λέγοντάς τους να κοιτάξουν τις δουλειές τους και να αφήσουν τα του δήμου σε εκείνον…

Η τρίτη και τελευταία θητεία του στην εξουσία κράτησε περίπου μια εικοσαετία. Όταν πέθανε (527 ή 526 π.Χ.), τον διαδέχθηκαν οι γιοι του Ιππίας και Ίππαρχος. Αυτοί ήταν οι τελευταίοι τύραννοι των Αθηνών.

*Γιατί «ευτυχώς» για την Αθήνα

Φυσικά και μια τυραννίδα δεν μπορεί να θεωρηθεί ηθικά σωστό και επιθυμητό πολίτευμα. Μόνο ο τύραννος επιθυμεί τέτοιο καθεστώς… Από την άλλη, η δημοκρατία δίνει και την εξουσία και την ευθύνη στον λαό για να αποφασίζει για τα του οίκου του. Ωστόσο, ο Πεισίστρατος έχει αφήσει θετικό στίγμα πίσω του. Ενδεικτική για την καλή άποψη που είχαν σχηματίσει οι Έλληνες της κλασικής περιόδου για την πεισιστράτεια διακυβέρνηση (σ.σ.: του ιδίου και όχι των γιων του, που διοίκησαν ανεύθυνα, βίαια και σκληρά τους Αθηναίους) είναι όσα αναφέρει ο Αριστοτέλης στο «Αθηναίων Πολιτεία» (κεφ. 16, 2-5):

«Όπως ήδη είπαμε, ο Πεισίστρατος διοικούσε την πόλη με μετριοπάθεια και μάλλον ως πολιτικός παρά ως τύραννος: γενικά ήταν φιλάνθρωπος και πράος και ευσπλαχνικός στους παραβάτες και μάλιστα δάνειζε χρήματα στους απόρους για τις εργασίες τους, ώστε να συντηρούνται ενόσω καλλιεργούσαν τη γη. Κι αυτό το έκανε για δύο λόγους: και για να μην παραμένουν στο άστυ αλλά να είναι διεσπαρμένοι στην ύπαιθρο και για να έχουν κάποιους πόρους ώστε να επιδίδονται στις δικές τους υποθέσεις και να μην έχουν την επιθυμία αλλά ούτε και τον χρόνο να ασχολούνται με τα κοινά. Συνάμα όμως αυξάνονταν και οι δικές του πρόσοδοι, εφόσον οι αγροί καλλιεργούνταν επιμελώς· διότι εισέπραττε ως φόρο το ένα δέκατο της εσοδείας. Γι' αυτό το σκοπό οργάνωσε και τα κατά δήμους δικαστήρια και ο ίδιος έβγαινε συχνά στην ύπαιθρο για να επιβλέπει και να επιλύει τις διαφορές που αναφύονταν ώστε να μην κατεβαίνουν οι αγρότες στο άστυ και παραμελούν τις δουλειές τους».

Επίσης, η περίοδος του Πεισιστράτου αποτέλεσε τομή για την ιστορία των Αθηνών αλλά και του συνόλου του Δυτικού πολιτισμού. Η μεταβολή στην λατρευτική καθημερινότητα των Αθηναίων επί των ημερών του είναι δραστική και συνιστά μια σιωπηλή επαναστατική διαδικασία με εξαιρετικά σημαντικές συνέπειες για την πορεία του ελληνικού κόσμου. Άλλωστε, η θρησκευτικότητα στην εποχή του Πεισιστράτου αλλά και μέχρι την ύστερη αρχαιότητα αποτελούσε τη βάση εκκίνησης των καθημερινών δραστηριοτήτων των πολιτών. Σε αμιγώς μυστηριακό επίπεδο ο Πεισίστρατος πρωτοπορεί αφού μεριμνά για την κάθαρση της ιερής νήσου Δήλου και αναδεικνύει και διεθνοποιεί τα Ελευσίνια Μυστήρια κτίζοντας νέο τελεστήριο και επεκτείνοντας την φήμη των λατρευτικών εκδηλώσεων που γίνονταν στον χώρο.

Η λατρεία της πολιούχου Αθηνάς λαμπρύνεται με τη διοργάνωση των Μεγάλων Παναθηναίων ενώ ο τύραννος ήδη έχει κτίσει προς τιμήν της το Εκατόμπεδον στην Ακρόπολη. Επί των ημερών του ξεκινά η ανοικοδόμηση του ναού του Ολυμπίου Διός, ενώ σ' εκείνου την απόφαση πιστώνεται η λατρεία του Ελευθερέως Διονύσου — μια «εισαγωγή» εθίμου από τις αγροτικές περιοχές. Αυτή η «εισαγωγή» των Διονυσίων με την ταυτόχρονη θεσμοθέτηση τραγικών χορών θεωρείται ότι ήταν η έναρξη της ανάπτυξης της τέχνης των μεγάλων τραγικών του 5ου αι. Αξίζει να σημειωθεί ότι η καθιέρωση των δραματικών αγώνων στην Αθήνα στα πλαίσια μεγάλων θρησκευτικών και εθνικών γιορτών αποτέλεσε την πρώτη βιωμένη εμπειρία της δημοκρατικής διαδικασίας, όπως αυτή τελειοποιήθηκε τον 5ο αι.

Πέρα από την σπαργανώδη μορφή της τραγωδίας που παρακολουθούν για πρώτη φορά οι Αθηναίοι την εποχή του Πεισιστράτου είναι αξιοσημείωτη η ραγδαία ανάπτυξη της κεραμικής με την ανάπτυξη του εξαγωγικού εμπορίου μελανόμορφων αγγείων ενώ κατά τα έτη της εξουσίας του Ιππία η μελανόμορφη τεχνοτροπία έδωσε τη θέση της στην πρώιμη ερυθρόμορφη περίοδο αγγειοπλαστικής.

Φυσικά, η πρόοδος των τεχνών δεν ήταν αποκομμένη ή άσχετη με την οικονομική δραστηριότητα, τις γεωπολιτικές επιλογές και την νομισματική πολιτική. Ο Πεισίστρατος δεν ενέπλεξε την Αθήνα σε πολεμική αναμέτρηση και η αδιατάρακτη ειρήνη που εξασφάλισε για την πόλη την βοήθησε να αναπτυχθεί και να δώσει έμφαση σε μια σειρά από δραστηριότητες που ατονούν την περίοδο των ένοπλων συγκρούσεων.

Πρώτα και κύρια επί των ημερών του ξεκίνησε η κοπή των πρώτων αθηναϊκών νομισμάτων (οι περίφημες «κουκουβάγιες», με το κεφάλι της θεάς προστάτιδας του τυράννου και της πόλης στην ορθή όψη και το αφιερωμένο σ' αυτήν πουλί στην ανάποδη).

Η κοπή νομίσματος διευκολύνει την οικονομική δραστηριότητα, συστηματοποιεί τις συναλλαγές και προωθεί ραγδαία τον εκσυγχρονισμό της κοινωνίας.

Σημαντική συμβολή στην μακροημέρευση της τυραννίδας και στην οικονομική πολιτική της είχε η αναμόρφωση του φορολογικού συστήματος, η ελαστικότητα στην μικρής έντασης παραβατικότητα, οι δανειακές διευκολύνσεις προς τις οικονομικά αδύναμες τάξεις αλλά και η επιτάχυνση των διαδικασιών απονομής της δικαιοσύνης με την οργάνωση κινητών κλιμακίων δικαστών, που οποίοι εξέδιδαν επί τόπου αποφάσεις. Σ' αυτά τα κλιμάκια περιοδευόντων δικαστών συμμετείχε κι ο ίδιος ο Πεισίστρατος.

Ο λαοφιλής τύραννος πέθανε στην Αθήνα το 527 π.Χ.

Ίσως, η ευρηματικότητα και η δίψα του για εξουσία, να τον έχουν οδηγήσει να διεκδικήσει τον θρόνο του κάτω κόσμου…

* Το Sputnik δεν υιοθετεί απαραίτητα τις απόψεις που εκφράζονται

Tags:
τύραννος, χειραγώγηση, αποπλάνηση, προπαγάνδα, Πεισίστρατος
ΠΡΟΤΥΠΑ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣΣΥΖΗΤΗΣΗ
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΜΕΣΩ FACEBOOKΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΜΕΣΩ SPUTNIK