ΕΛΛΑΔΑ
Λήψη σύντομου url
Από
0 70
Βρείτε μας

Ο ιστορικός αναθεωρητισμός είναι κατ' εξοχήν συνυφασμένος με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Ιστορία όμως, ξαναγράφεται; Ιστορικοί που μίλησαν στο Sputnik συνιστούν... ψυχραιμία και επιχειρούν να ξεκαθαρίσουν πώς λειτουργεί η ιστορική επιστήμη.

Τα γεγονότα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου αποτελούν, άραγε, Ιστορία ή… ιστορίες; Και εάν πράγματι έχουμε να κάνουμε με ιστορικά καταγεγραμμένα γεγονότα, τότε πώς εξηγούνται οι διαφορετικές ερμηνείες που εμφανίζονται με το πέρας των ετών; Υπάρχει μία και αντικειμενική Ιστορία ή μήπως πρέπει να αναθεωρήσουμε τον τρόπο γραφής και να εισηγηθούμε την κατάργηση του κεφαλαίου γιώτα;

Η Ιστορία ξαναγράφεται;

Όρος συνυφασμένος με τις εναλλακτικές ερμηνείες για τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο (και όχι μόνο) είναι ο «ιστορικός αναθεωρητισμός». Πολέμιοι και επικριτές περιορίζονται απλώς να μιλούν για «Ιστορία που ξαναγράφεται».

Ιστορικοί με τους οποίους συνομιλήσαμε, συνιστούν… ψυχραιμία. Η Ιστορία, λένε, μπορεί να επανεξεταστεί υπό το πρίσμα και νέων δεδομένων. Αυτό όμως διαφέρει από την κακώς εννοούμενη αναθεώρηση της ιστορίας, έργο που οι ίδιοι αποδίδουν στην πολιτική και όχι στην επιστημονική κοινότητα. Εμφανίζονται πεπεισμένοι ότι η ιστορική επιστήμη είναι προστατευμένη από παραχαράξεις, μία προστασία, βέβαια, που η κοινή γνώμη δεν απολαμβάνει στον ίδιο βαθμό μιας και βρίσκεται εκτεθειμένη σε πολιτιστικά προϊόντα που προβάλλουν εναλλακτικές ή ακόμη και ανακριβείς ιστορικές αφηγήσεις.

Η αναπ. καθηγήτρια Ιστορίας Μαρία Ευθυμίου
© Φωτογραφία : Προσωπικό αρχείο
Η αναπ. καθηγήτρια Ιστορίας Μαρία Ευθυμίου

Ο ιστορικός αναθεωρητισμός «είναι περισσότερο πολιτικός, παρά ιστορικός όρος, ωστόσο ισχύει», εξηγεί, μιλώντας στο Sputnik, η Μαρία Ευθυμίου, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. «Ορισμένες φορές παίρνει βαριές αποχρώσεις, ωστόσο δεν είναι κάτι περισσότερο απ' αυτό που συμβαίνει με φυσικό τρόπο κατά την προσέγγιση της Ιστορίας».

Όπως επισημαίνει, «είναι μία νέα προσέγγιση απέναντι στα γεγονότα που δεν είναι γενική, αλλά πρόκειται για τάσεις που διαφαίνονται κάθε φορά».

Στο πλαίσιο όμως αυτής της διαδικασίας, τα ιστορικά γεγονότα δεν είναι γνωστά και παγιωμένα; «Φυσικά», απαντά η κ. Ευθυμίου. «Από εκεί και πέρα όμως, τα προσεγγίζουμε με ερμηνείες και αυτές είναι που αλλάζουν», διευκρινίζει, χωρίς να αρνείται την ύπαρξη αντιεπιστημονικών προτάσεων στο πλαίσιο αυτό.

«Σε όλες αυτές τις συζητήσεις ελλοχεύουν και μη επιστημονικές διαδρομές. Η Ιστορία όμως ως επιστήμη είναι πια δοκιμασμένη και αν υπάρξουν αντιεπιστημονικές εκτροπές, αργά ή γρήγορα, θα αποκαλυφθούν και θα αποκατασταθούν. Ωστόσο, μέχρι να συμβεί αυτό, ακούγονται πολλά και κάποιος παρασύρεται».

Ανάλογη είναι και η άποψη του ιστορικού Μενέλαου Χαραλαμπίδη. «Η κινητήριος δύναμη της Ιστορίας είναι ότι κατά καιρούς ξαναγράφεται και αυτό είναι απόλυτα φυσιολογικό γιατί έτσι εξελίσσεται η επιστήμη», επισημαίνει, γεγονός που αποδίδει στα νέα ερωτήματα που προκύπτουν με το πέρας των ετών, στην ανανέωση της επιστημονικής μελέτης, στην πρόσβαση σε νέο υλικό, καθώς ανοίγουν απόρρητα αρχεία.

Η Ιστορία ως εργαλείο εξυπηρέτησης πολιτικών σκοπών και ο εορτασμός… εισβολής των Ναζί

Αυτό όμως διαφέρει από τη λεγόμενη «αναθεώρηση της Ιστορίας με αρνητικό πρόσημο», την προσπάθεια, δηλαδή, ορισμένων να αναθεωρήσουν τις αντιλήψεις που έχουμε για το παρελθόν. «Το έχουμε δει κυρίως στις μέρες μας σε ό,τι αφορά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και τις συνέπειές του», εξηγεί. Κάθε νέα εξουσία που θέλει να επιβληθεί, διαθέτει ορισμένα νομιμοποιητικά εργαλεία. Μεταξύ αυτών, όπως επισημαίνει ο ιστορικός, «είναι η επίκληση του παρελθόντος και η επιλεκτική του χρήση για την εξυπηρέτηση των πολιτικών ή ιδεολογικών σκοπών».

Ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης
© Φωτογραφία : Facebook/Menelaos Haralabidis
Ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης

Ο κ. Χαραλαμπίδης αναφέρει ως παράδειγμα τα κράτη της ανατολικής Ευρώπης που μετά την κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ επιχείρησαν «να δημιουργήσουν ένα διαφορετικό παρελθόν, μία διαφορετική Ιστορία σε σχέση με όσα συνέβησαν στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και όσα ακολούθησαν μετά». Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση, τονίζει, της Λετονίας όπου «εορταζόταν η εισβολή των Ναζί ως ημέρα απελευθέρωσης από τον κομμουνιστικό ζυγό».

Μαθαίνοντας (;) ιστορία μέσα από ταινίες και μυθιστορήματα

Η ύπαρξη συναίνεσης στους κόλπους της επιστημονικής κοινότητας, δε συνεπάγεται ότι η αποδεκτή άποψη βρίσκει… σύμφωνη την κοινή γνώμη. «Δυστυχώς, τα ιστορικά γεγονότα περνάνε στις κοινωνίες όχι μέσα από τα τεκμηριωμένα ιστορικά συγγράμματα, αλλά και με άλλους τρόπους, όπως ο κινηματογράφος. Αν δείτε πόσες ταινίες έχουν γυριστεί για την απόβαση στη Νορμανδία, με τη συνεισφορά του βρετανικού και του αμερικανικού στρατού στη νίκη κατά των Ναζί, θα δείτε ότι είναι πολύ περισσότερες απ' όσες έχουν σκηνοθετηθεί και αφορούν στο ανατολικό μέτωπο», επισημαίνει ο κ. Χαραλαμπίδης, ο οποίος έχει εκτενώς ασχοληθεί συγγραφικά με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. «Αυτό έχει δημιουργήσει μία μεταστροφή της κοινής γνώμης», σημειώνει, επικαλούμενος και σχετικά γκάλοπ.

«Ενώ τη δεκαετία του '50 σχεδόν όλοι οι Δυτικοευρωπαίοι ήξεραν ότι ο πόλεμος κερδήθηκε στην Ευρώπη λόγω των θυσιών του Κόκκινου Στρατού, όσο περνάνε τα χρόνια, όλο και μεγαλύτερο ποσοστό των Ευρωπαίων, πιστεύει ότι ο πόλεμος κερδήθηκε λόγω της συμβολής των Βρετανών και Αμερικανών συμμάχων».

Η επιστημονική κοινότητα, ωστόσο, δε λειτουργεί με τέτοιους όρους. «Δεν υπάρχει σοβαρός ιστορικός που να υποστηρίζει ότι ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος κερδήθηκε κυρίως λόγω της συνεισφοράς Αμερικανών και Βρετανών». Όπως εξηγεί, αυτό φαίνεται από τα μεγέθη των στρατών και τον αριθμό των θυμάτων που υπήρξαν, καθώς «δεν υπάρχει καμία σύγκριση μεταξύ ανατολικού και δυτικού μετώπου».

Η Μάχη του Στάλινγκραντ
© Sputnik / Ryumkin
Η Μάχη του Στάλινγκραντ

«Η επιστημονική έρευνα για το ποιος συνεισέφερε περισσότερο για τη νίκη ενάντια στους Ναζί στην Ευρώπη έχει καταλήξει. Είναι τόσο συντριπτικά τα στοιχεία και τα τεκμήρια που κανένας σοβαρός ιστορικός δεν αμφισβητεί αυτή την πραγματικότητα».

Το πρόβλημα, επισημαίνει ο κ. Χαραλαμπίδης, είναι η απουσία ευρύτερων διόδων επικοινωνίας μεταξύ ιστορικών και κοινού «ώστε να προσφέρουμε στις κοινωνίες μία επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση για να απαλλάξουμε τους ανθρώπους από αυτές τις θεωρίες — είτε συνομωσίας είτε στρεβλωμένης αντίληψης — για την Ιστορία». Το έλλειμμα δεν αφορά μόνο στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά είναι «ένα ευρύτερο δομικό πρόβλημα της θέσης που έχει η ιστορική επιστήμη στον δυτικό κόσμο», αναφέρει, δίνοντας ως παράδειγμα το γεγονός ότι «στην Ελλάδα, ένα επιστημονικό, ιστορικό σύγγραμμα σπανίως πουλάει πάνω από 500-600 αντίτυπα» την ώρα που «ένα λογοτεχνικό, ιστορικό μυθιστόρημα πουλάει χιλιάδες».

«Αυτό διαμορφώνει πολύ περισσότερο την αντίληψη της κοινής γνώμης για την Ιστορία απ' ότι ένα επιστημονικά τεκμηριωμένο σύγγραμμα. Πόσο μάλλον μία καλογυρισμένη ταινία με εκατομμύρια θεατές».

Η επιστημονική μέθοδος αντίβαρο στις ιστορικές… κακοτοπιές

Την ώρα όμως που ο ιστορικός αναθεωρητισμός σε επίπεδο κοινής γνώμης ενδεχομένως να εξυπηρετεί πολιτικές σκοπιμότητες, η επιστημονική κοινότητα λειτουργεί με ριζικά διαφορετικούς όρους, με τις νέες ερμηνείες να είναι κάτι παραπάνω από ευπρόσδεκτες.

«Η ίδια η ιστορική επιστήμη λειτουργεί με αυτή τη λογική. Άμα γράφαμε την Ιστορία και κλείναμε το θέμα, οι ιστορικοί δε θα είχαν δουλειά. Ο ιστορικός δεν καλείται απλά να αναδείξει τα γεγονότα, αλλά να τα ερμηνεύσει», λέει ο κ. Χαραλαμπίδης, επισημαίνοντας ότι για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο διαφορετικές ερμηνείες έδιναν οι ιστορικοί το '50, διαφορετικές το '60 και διαφορετικές τη δεκαετία του 2000. «Αυτό δε σημαίνει ότι οι ιστορικοί του '50 έγραφαν ψέματα. Ερμήνευαν με τα εργαλεία που είχαν τότε. Αλλά οι κοινωνίες εξελίσσονται, ανοίγουν αρχεία που δεν είχαμε παλιότερα, έχουμε νέα εργαλεία […] είναι απόλυτα φυσιολογικό και έτσι εξελίσσεται η επιστήμη».

Το ερώτημα, λοιπόν, είναι εάν η επιστημονική κοινότητα μπορεί να «θωρακιστεί» από συγκεκριμένες πολιτικές σκοπιμότητες. Πώς θα αναχαιτίσουμε αυτόν τον κίνδυνο;

«Δεν μπορούμε», παραδέχεται η κ. Ευθυμίου καθώς «η Ιστορία ως πεδίο είναι εξαιρετικά πρόσφορο για πολιτικές αξιοποιήσεις». Εμφανίζεται, ωστόσο, πεπεισμένη πως η επιστημονική μέθοδος και η διαδικασία που ακολουθείται, θα αποσοβήσουν… τις κακοτοπιές.

«Κάθε φορά που παρουσιάζεται μία νέα προσέγγιση, αμέσως υπάρχουν επιστημονικές απαντήσεις (άρθρα, βιβλία). Κάποιες απ' αυτές θα είναι σοβαρές, τεκμηριωμένες και σταδιακά είτε θα επιβεβαιώσουν, είτε θα αποδομήσουν την καινούρια άποψη», εξηγεί.

Αντίστοιχη εμπιστοσύνη στην επιστημονική κοινότητα, εκφράζει και ο κ. Χαραλαμπίδης, επικαλούμενος μεθοδολογία και δεοντολογία.

«Αντικειμενική Ιστορία δεν υπάρχει. Η Ιστορία είναι υποκειμενική σε πολύ μεγάλο βαθμό. Αυτό που υπάρχει, όμως, είναι η ιστορική μεθοδολογία, η επιστημονική δεοντολογία», λέει, υπογραμμίζοντας παράλληλα ότι προσπάθεια απαιτείται και από πλευράς κοινού.

«Δεν υπάρχει μεν αντικειμενική ιστορία, υπάρχουν όμως οι δεσμεύσεις που εξασφαλίζουν ότι αυτό που θα πάρουμε να διαβάσουμε από έναν επαγγελματία ιστορικό έχει την (σ.σ. απαραίτητη) επιστημονική εγκυρότητα. Θέλει μία ενασχόληση από την πλευρά του κοινού. Η κατανόηση της Ιστορίας θέλει έναν κόπο», καταλήγει.

Η Μαρία Ευθυμίου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Ιστορίας Νέου Ελληνισµού (από τον 13ο αι. έως την Ελληνική Επανάσταση) στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Έχει συγγράψει τρία βιβλία Ιστορίας, καθώς και περί τα 70 άρθρα και συµβολές σε επιστημονικά συνέδρια και περιοδικά Ιστορίας.

Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης είναι διδάκτορας Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, συγγραφέας των βιβλίων «Η Εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα», Αλεξάνδρεια 2012 και «Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη της Αθήνας», Αλεξάνδρεια 2014, έχει συμμετάσχει στο σχεδιασμό και διδάσκει στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Δημόσια Ιστορία» στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο και είναι ο εμπνευστής και επιστημονικός υπεύθυνος των εκδηλώσεων με τίτλο «12 Οκτωβρίου 1944. Η Αθήνα Ελεύθερη».

Tags:
προπαγάνδα, Ιστορία, επιστήμονες, Επιστήμη, Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, Κόκκινος Στρατός, Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Μαρία Ευθυμίου, Σοβιετική Ένωση, Ευρώπη, ΗΠΑ, Βρετανία, Ελλάδα
ΠΡΟΤΥΠΑ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣΣΥΖΗΤΗΣΗ
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΜΕΣΩ SPUTNIKΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΜΕΣΩ FACEBOOK