11:28 21 ΑΥΓΟΥΣΤΟY 2019
Πορεία για την επέτειο της Πρωτομαγιάς, στην Αθήνα

Η ιστορία της Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα: Το εργατικό κίνημα και οι αιματηρές συγκεντρώσεις

© Φωτογραφία : Menelaos Myrillas / SOOC
ΕΛΛΑΔΑ
Λήψη σύντομου url
Εριφύλη Δρίβα
0 30

Συγκεντρώσεις που αιματοκυλίστηκαν, εκτελέσεις που ενέπνευσαν κινηματογραφικές ταινίες, η οκτάωρη εργασία που ψηφίστηκε αλλά δεν εφαρμόστηκε για δεκαετίες. Ο καθηγητής Γιώργος Μπιθυμήτρης, ερευνητής στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών μας μιλάει για την ιστορία της εργατικής Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα.

Η ιστορία της εργατικής Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα ξεκινά στις 2 Μαΐου του 1893 στο Παναθηναϊκό Στάδιο, ενώ μετά το 1894 «αγνοείται» για κάποια χρόνια για να επανέλθει δυναμικά το 1919 οπότε θα ακολουθήσουν συγκεντρώσεις που χαρακτηρίζονταν από την ένταση, κάποιες φορές τόσο μεγάλη που οδηγούσαν και σε νεκρούς.

Η εξέλιξη της εργατικής Πρωτομαγιάς στη χώρα μας επηρεάζεται φυσικά από τις πολιτικές εξελίξεις κάθε περιόδου και της έντασης της καταστολής τους τουλάχιστον έως τη Μεταπολίτευση. Οι διώξεις, οι εξορίες, οι εκτελέσεις του παρελθόντος έως την αδυναμία του σήμερα, όπως μας την αναλύει ο καθηγητής Γιώργος Μπιθυμήτρης.

Πότε έγινε η πρώτη πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση στην Ελλάδα, ποιοι ήταν οι διοργανωτές, είχε απήχηση;

Για να κατανοήσουμε την ελληνική εμπειρία της εργατικής Πρωτομαγιάς, θα πρέπει να αναφερθούμε συνοπτικά στο διεθνές πλαίσιο. Θυμίζουμε ότι στις 20 Ιουλίου 1889, το ιδρυτικό συνέδριο της Δεύτερης Σοσιαλιστικής Διεθνούς, αποφασίζει την καθιέρωση της Πρωτομαγιάς ως μέρας παγκόσμιας δράσης των εργατών και εργατριών όλου του κόσμου, με σκοπό την προώθηση των εργατικών δικαιωμάτων. Η συγκεκριμένη μέρα, επιλέχθηκε ως φόρος τιμής στη μεγάλη εργατική απεργία της 1ης Μάη στο Σικάγο των ΗΠΑ.

Στην Ελλάδα η ο πρώτος μαζικός εορτασμός της εργατικής Πρωτομαγιάς, έλαβε χώρα στις 2 Μαΐου του 1893, στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Αν και υπάρχουν αποκλίσεις σε σχέση με την καταγραφή της συμμετοχής, ο συνολικός αριθμός των συμμετεχόντων δεν πρέπει να ξεπερνούσε τις δύο χιλιάδες.

Μεταξύ των αιτημάτων, βρίσκουμε την Κυριακάτικη Αργία, το 8ωρο, το δικαίωμα στη σύνταξη. Την πρωτοβουλία της διοργάνωσης είχε ο Κεντρικός Σοσιαλιστικός Σύλλογος, μία από τις πρωτοπόρες κινήσεις σοσιαλιστικού προσανατολισμού στην Ελλάδα με πρωτεργάτη τον Σταύρο Καλλέργη, εκδότη της εφημερίδας «Σοσιαλιστής».

Μετά την πρώτη αυτή κινητοποίηση είχαμε συνέχεια των συγκεντρώσεων κάθε χρόνο;

Η δεύτερη Πρωτομαγιά, αυτή του 1894, έγινε στις Στήλες του Ολυμπίου Διός, ήταν μαζικότερη, καθώς συνένωσε όλες τις κύριες σοσιαλιστικές ομάδες της εποχής, με ομιλητές τους Πλάτωνα Δρακούλη και Σταύρο Καλλέργη.

Μετά το 1894 — και για αρκετό χρονικό διάστημα — δε φαίνεται να υπήρξαν εορτασμοί της Εργατικής Πρωτομαγιάς με ανοικτές, μαζικές συγκεντρώσεις. Αυτό αντανακλά ενδεχομένως μία γενικότερη αδυναμία του ελληνικού εργατικού κινήματος να συντονιστεί κατά τα πρότυπα άλλων εργατικών κινημάτων στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, κάτι που δεν πρέπει να προξενεί εντύπωση.

Η ελληνική εργατική τάξη παραμένει αριθμητικά μικρή και διάσπαρτη μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, ενώ δεν πρέπει να αγνοούνται ορισμένες ιδιαιτερότητες της εθνοκρατικής οργάνωσης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, όπως ο σχετικά αργός και ατελής αστικός εκσυγχρονισμός, ή το γεγονός ότι η εδαφική ολοκλήρωση συνεχιζόταν μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα.

Αν ληφθεί υπόψη και η μακρά (σε σχέση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες) διαμάχη μεταξύ επιστημονικού σοσιαλισμού (μαρξισμού) και ουτοπικού σοσιαλισμού, γίνεται κατανοητό το πλαίσιο της σχετικά αργής ενηλικίωσης του ελληνικού εργατικού κινήματος.

Ποιες θεωρείτε τις πιο χαρακτηριστικές εργατικές συγκεντρώσεις για την Πρωτομαγιά;

Αποφασιστικής σημασίας παράγοντα για την ανάπτυξη του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα, όπως και αλλού, συνιστά η Οκτωβριανή Επανάσταση το 1917 στη Ρωσία. Καθόλου συμπτωματικά, το 1918 ιδρύεται η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών Ελλάδος που συνενώνει προϋπάρχουσες εργατικές συνδικαλιστικές οργανώσεις και λίγες ημέρες αργότερα, το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας (ΣΕΚΕ), μετέπειτα Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας.

Η Πρωτομαγιά του 1919 εορτάζεται παρά την κρατική βία και καταστολή, σε πολλές μεγάλες πόλεις της χώρας, ενώ σημειώνεται και η πρώτη μεγάλη σύγκρουση στο εσωτερικό του συνδικαλιστικού κινήματος, που θα εγκαινιάσει μία μακρά παράδοση κρατικής παρέμβασης εις βάρος του επαναστατικού ρεύματος και προς όφελος της κάθε φορά φιλοκυβερνητικής πλειοψηφίας και του ταξικού συμβιβασμού.

Φυσικά, ο κρατικός μηχανισμός δεν αρκούνταν πάντοτε στον έλεγχο των ηγεσιών του συνδικαλιστικού κινήματος, καθώς πολλές φορές υιοθετούσε πρακτικές ακραίας καταστολής και βίας κατά των ίδιων των απεργών.

Αυτό είναι το παράδειγμα της απεργίας του 1923 στο Πασαλιμάνι, όπου καταγράφονται 11 νεκροί, 100 τραυματίες και 500 συλληφθέντες, μετά από συντονισμένη δράση του Στρατού και της αστυνομίας.

Η συγκέντρωση έγινε σε ένα πλαίσιο τρομακτικής αύξησης της ανεργίας, απολύσεων και εργοδοτικής αυθαιρεσίας και είχε ως κύρια αιτήματά της: την αύξηση της αγοραστικής δύναμης των μισθωτών, την εφαρμογή του 8ωρου και τη δημιουργία Γραφείων Ευρέσεως Εργασίας.

Υπήρξαν άλλες αιματηρές Πρωτομαγιές στην Ελλάδα;

Στην ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, έχουν καταγραφεί και άλλες αιματηρές εργατικές Πρωτομαγιές, πάντοτε με το ίδιο διακύβευμα: τα συμφέροντα των εξαθλιωμένων εργατικών μαζών από τη μία, οι ανάγκες και τα συμφέροντα των εργοδοτών και του κράτους από την άλλη.

Θυμίζουμε, την Πρωτομαγιά του 1936 στη Θεσσαλονίκη, όπου κορυφώνεται μία περίοδος αυταρχισμού και τρομοκρατίας εναντίον των εργατών, η οποία καταλήγει σε γενικευμένη εργατική εξέγερση και τελικά λουτρό αίματος. Εξάλλου, όπως φάνηκε, η καταστολή της απεργίας, αποτέλεσε προπομπό της εγκαθίδρυσης της φασιστικής δικτατορίας του Ι. Μεταξά.

Εμβληματική είναι επίσης η Πρωτομαγιά του 1944, ένα από τα πιο ένδοξα στιγμιότυπα της πάλης των λαών εναντίον του φασισμού και του ναζισμού. Συγκεκριμένα, την Πρωτομαγιά του '44 και καθώς η ήττα του Άξονα φαίνεται πως πλησιάζει, οι δυνάμεις κατοχής, σε αντίποινα για την εξόντωση ενός ναζί στρατηγού και του επιτελείου του, εκτέλεσαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής 200 κομμουνιστές, κρατούμενους του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου.

Τους κρατούμενους πολυβολούσαν κατά ομάδες από τις δέκα το πρωί μέχρι τις δύο το μεσημέρι. Και οι 200 έπεσαν ηρωικά, τραγουδώντας τη Διεθνή, καθώς και τον Εθνικό Ύμνο και φωνάζοντας συνθήματα υπέρ του ΚΚΕ.

Η θυσία των διακοσίων έδωσε νέα ώθηση στο αντιφασιστικό κίνημα και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για δεκαετίες. Από τα πιο πρόσφατα δείγματα, η ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το Τελευταίο Σημείωμα».

Ποια ήταν τα κυρίαρχα αιτήματα των συγκεντρώσεων ανά περίοδο. Θεωρείτε πως οι συγκεντρώσεις συνέβαλαν στην ικανοποίηση των αιτημάτων; Αύξησαν την πίεση προς τις κυβερνήσεις;

Η εργατική Πρωτομαγιά, όπως ειπώθηκε, αποτελεί την συντονισμένη απάντηση των εργατών όλου του κόσμου στη βία και την καταπίεση των εργοδοτών και του κράτους. Αν και η αποτελεσματικότητα των εργατικών αγώνων θα πρέπει να αποτιμάται σωρευτικά, το εργατικό συνδικαλιστικό κίνημα βρίσκει την ταξική του ταυτότητα μέσα στις κορυφαίες στιγμές της πάλης για την προώθηση των ιστορικών αιτημάτων της εργατικής τάξης.

Η εφαρμογή του 8ώρου, η κοινωνική ασφάλιση, τα μέτρα προστασίας της εργασίας, είναι κοινωνικά δικαιώματα που επιβλήθηκαν υπό την πίεση των εργατικών αγώνων και φυσικά απεργίες-σταθμοί όπως της Πρωτομαγιάς, έχουν τη δική τους σημαντική συμβολή στην οργάνωση της πάλης, που ποτέ και πουθενά δεν συμβαίνει εν κενώ.

Ένα παράδειγμα: το 8ωρο, αίτημα που όπως είδαμε έγινε προμετωπίδα της εργατικής Πρωτομαγιάς σε όλον τον κόσμο, μπορεί να ψηφίστηκε το 1910 στην Ελλάδα, αλλά στους χώρους εργασίας κατακτήθηκε μόνο ύστερα από δεκαετίες μικρών και μεγάλων αγώνων.

Υπήρχαν, ιστορικά, συγκεκριμένοι πολιτικοί φορείς ή χώροι που πρωτοστατούσαν στις κινητοποιήσεις της Πρωτομαγιάς;

Μετά τη διάσπαση της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας σε επαναστάτες και μεταρρυθμιστές, με αφορμή την στάση των δύο πόλων απέναντι στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918) και κυρίως μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση (1917) και την πολιτική έκφραση του επαναστατικού ρεύματος μέσα από την ίδρυση κομμουνιστικών κομμάτων, η Πρωτομαγιά αποτελεί μεταξύ άλλων και πεδίο διαπάλης στο εσωτερικό του κινήματος.

Στην Ελλάδα, το σοσιαλιστικό-μεταρρυθμιστικό ρεύμα παραμένει ιστορικά αδύναμο, τουλάχιστον μέχρι την πτώση της δικτατορίας των συνταγματαρχών το 1974. Αντιθέτως, το κομμουνιστικό ρεύμα, παρότι τελεί υπό καθεστώς διώξεων και ασφυκτικού ελέγχου, που κορυφώνεται μετά το τέλος του Εμφυλίου (1949), καταφέρνει να δώσει το στίγμα του, μεταξύ άλλων οργανώνοντας Πρωτομαγιάτικες εκδηλώσεις, όπου καλείται ο κόσμος της εργασίας να απεργήσει, παρά τις συνθήκες κρατικού και εργοδοτικού αυταρχισμού.

Ωστόσο, από το τέλος του Β' ΠΠ και έπειτα, μόνο τις χρονιές 1945-46 εορτάσθηκε ελεύθερα η εργατική Πρωτομαγιά, με μεγάλες και ανοικτές εργατικές συγκεντρώσεις.

Η δικαστική παρέμβαση στο εσωτερικό της ΓΣΕΕ το 1946 και η ακύρωση της αντιπροσωπευτικής Διοίκησης που είχε προκύψει από το 8ο Συνέδριο, επέβαλε τελικά μία μακρά συντηρητική Διοίκηση στο τριτοβάθμιο συνδικαλιστικό όργανο, η οποία στηρίχθηκε σε αντιδημοκρατικές μεθοδεύσεις, κρατικές-αστυνομικές παρεμβάσεις, πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων, διώξεις, εξορίες και φυλακίσεις συνδικαλιστών, περιορισμό των πολιτικών ελευθεριών, λειτουργία του συνδικαλιστικού τμήματος της Ασφάλειας, εργοδοτική τρομοκρατία, καθώς επίσης διαγραφή από τη δύναμη της ΓΣΕΕ όσων συνδικαλιστικών οργανώσεων επηρεάζονται από την Αριστερά.

Ένα από τα κατασταλτικά μέτρα ήταν και η απαγόρευση συγκέντρωσης σε ανοιχτό χώρο, άρα και του εορτασμού της εργατικής πρωτομαγιάς. Το 1963 δίνεται άδεια για πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση σε ανοικτό χώρο και παρά τις προσπάθειες της συντηρητικής ηγετικής ομάδας της ΓΣΕΕ, ο ταξικός πόλος του κινήματος οργανώνει μία μαζική και ενθουσιώδη απεργία.

Πώς αντιμετωπίστηκε η Πρωτομαγιά επί χούντας και τι συνέβη στη μεταπολίτευση;

Σε ολόκληρη τη δεκαετία του 1960, με αιχμή τον κλάδο των κατασκευών και τους οικοδόμους, το εργατικό κίνημα διαγράφει μία αγωνιστική τροχιά, με αρκετά σημαντικές κατακτήσεις, που όμως μπαίνουν «στον γύψο» με την επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας της 21ης Απριλίου του 1967.

Η χούντα μετατρέπει την Πρωτομαγιάτικη απεργία, σε υποχρεωτική αργία, αφαιρώντας το διεκδικητικό περιεχόμενο της συγκεκριμένης ημέρας, ενώ παράλληλα απαγορεύει κάθε οργανωμένο αγώνα για κοινωνικά και εργατικά δικαιώματα.

Στη μεταπολίτευση η Πρωτομαγιά αποκτά και πάλι έναν μαζικό, ταξικό χαρακτήρα, με αιχμή την πάλη για καθιέρωση κοινωνικών κι εργατικών δικαιωμάτων, που σε άλλες χώρες είχαν κατακτηθεί δεκαετίες πριν. Οι τεράστιες αλλαγές που συμβαίνουν στον κόσμο της εργασίας από τη δεκαετία του 1990 μέχρι τις μέρες μας και κυρίως η υποχώρηση του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος, έχει φυσικά αντίκτυπο και στην Ελλάδα.

Η κρίση και η εποχή των μνημονίων, βρίσκουν το εργατικό κίνημα αδύναμο οργανωτικά και πολιτικά, με ασθενείς δεσμούς με την εργατική τάξη της χώρας και ιδιαίτερα τη νεολαία, τους μετανάστες και τις γυναίκες. Ωστόσο, οι πρωτομαγιάτικες συγκεντρώσεις εξακολουθούν να συγκινούν και να συσπειρώνουν χιλιάδες εργαζόμενους κάθε χρόνο, κυρίως χάρη στην επιρροή που έχει το Πανεργατικό Αγωνιστικό Μέτωπο, ο ταξικός αντικαπιταλιστικός πόλος στο εσωτερικό του συνδικαλιστικού κινήματος.

Έντονη είναι επίσης τα τελευταία χρόνια, η παρουσία σωματείων βάσης και συλλογικοτήτων που απορρίπτουν την γραφειοκρατικοποίηση και τη συμβιβαστική γραμμή του επίσημου συνδικαλισμού και της ΓΣΕΕ.

Tags:
συγκέντρωση, Ιστορία, εργαζόμενοι, Πρωτομαγιά
ΠΡΟΤΥΠΑ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣΣΥΖΗΤΗΣΗ
ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΜΕΣΩ FACEBOOKΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΜΕΣΩ SPUTNIK